Biotechnische Dagen

Onder de vlag van DALAS wordt jaarlijks een 2-daags congres georganiseerd waaraan, verdeeld over deze dagen, rond de 650 bezoekers deelnemen.

De opzet van dit congres is om door middel van lezingen en workshops ruim aandacht te besteden aan proefdier(model)keuze, proefopzet, bijzondere of experimentele technieken, anesthesie, analgesie, huisvesting, verzorging en behandeling van de proefdieren, en alternatieven voor dierproeven. Het beschrijven van het wetenschappelijke doel en resultaat van het onderzoek is daarbij meer een middel. De lezingen worden plenair, voor alle deelnemers tegelijk gehouden.

De workshops worden interactief en educatief ingevuld en vinden plaats in parallelsessies. Het idee achter de workshops is ook om in te spelen op de eisen in de Wet op de Dierproeven. Hierin is beschreven dat bijscholing (Leven Lang Leren) van de personen die met proefdieren werken aangetoond moet kunnen worden. Aan de deelnemers van de workshops wordt na afloop dan ook een deelnamecertificaat uitgereikt.


Out of the Box

De sociale aspecten van werken in een apenopvang in de bush

Vragen naar aanleiding van de presentatie

1. Worden de dieren dan niet weer gestroopt als ze worden vrijgelaten.
Dat is zeker een risico. Daarom werken we ook altijd samen met de lokale autoriteiten zoals het management van de parken, maar ook tot aan de ministers aan toe. We dragen bij aan de versterking van lokale handhaving door trainingen. Verder lopen er veel projecten die gericht zijn op het verminderen van stroperij in het algemeen.

Voorbeelden zijn:
- Alternatief levensonderhoud programma's
- Natuur educatie
- Alfabetiseringsprogramma's
- Wildlife crime campagnes

2. Waarom neem je dan geen antigif o.i.d. mee ter voorbereiding?
Antigif is kort houdbaar, moet koel bewaard worden (we hadden geen elektriciteit), moet in een ziekenhuis toegediend worden (het gif van de zwarte mamba werkt binnen twintig minuten, de meest simpele kliniek is anderhalf uur rijden als je al uit het veld bent. Al zou ik mezelf prima iets toedienen als dat de enige optie is) en is in een land als Malawi überhaupt niet beschikbaar. Er zijn verschillende soorten gifslangen en ook nog giftige spinnen, etc. Per beet weet je niet van te voren hoeveel flesjes antigif je nodig hebt, dat kan wel oplopen tot twintig.

3. Hadden jullie ook last van struikrovers?
Malawi en Siera Leone zijn zeer vreedzame landen waar we ons nooit enig moment bedreigd hebben gevoeld door de 'gewone' burgers. De dreiging kwam daar wel van stropers en voor hen waren we zeer op ons hoede. De DR Congo is een heel ander verhaal, daar kwam de dreiging van de rebellen.

4. Waren de baby’s die in het wild geboren zijn ook nog meer dan gemiddeld op mensen gericht?
Helemaal niet. Nog veel minder dan we van tevoren verwacht hadden. Ze hielden van ons echt al gepaste afstand al waren ze niet heel bang. Op vreemden reageerden ze als wilde dieren.

5. Waarom komen er dieren in de opvang?
Vaak worden de ouders gedood om opgegeten te worden. De baby's worden op de markt verkocht als huisdier. Mensapen worden ook wel in beslag genomen wanneer men probeert ze naar het buitenland te smokkelen. Het zijn dus vaak jonge dieren. Af en toe wordt er een volwassen dier gered uit erbarmelijke omstandigheden of wordt het dier door de 'eigenaren' zelf afgestaan. En andere groep zijn dieren die zelf aangereden zijn of waarvan de moeder is doodgereden.

6. Zijn er dan nu nog onderzoeks-dieren die met een kastje lopen dat niet meer werkt? Of worden deze kastjes verwijderd?
Ja, zij hebben nog een soort halsband om. De dieren vertoonden geen enkel teken van ongemak hierover. Alle dieren die een zender hebben gekregen waren volledig uitgegroeid, dus de banden zullen niet gaan knellen. Betere oplossingen zijn of absoluut onbetaalbaar of blijken vaak toch niet te werken. Inmiddels zijn we wel weer een heel aantal jaar verder, dus er zullen wel steeds betere en minder invasieve oplossingen komen.


Presentatie Biotechnische Dagen 2021


Hamsters als diermodel voor onderzoek tegen covid-19

Vragen naar aanleiding van de presentatie

1-Waarom wordt er een open metalen loopwiel gebruikt als er bekend is dat dat schade aan de pootjes kan opleveren? Worden de hamsters die welzijnsproblemen aan de pootjes ontwikkelden nog gebruikt voor onderzoek? Wat waren de stappen om deze dieren weer gezond te krijgen?
Het werd pas gedurende de experimenten duidelijk dat dit tot problemen leidde. Inmiddels zijn wij zover dat we een oplossing hebben om dit te ongerief minimaal te houden. De hamsters met pootlaesies hebben meegedaan in de dierstudie. Uiteindelijk gaan de pootlaesies weg door eeltvorming en minder gebruik van het loopwiel na infectie.    

2-Hoe hou je de kurken inlay schoon?
Vervuiling is nagenoeg geen sprake van, en wanneer wel is dit eenvoudig eruit te vegen.

3-Waarom worden hamsters solitair gehuisvest?
In de eerste plaats is dit hun natuurlijke habitat en werkt het samenvoegen in één leefruimte alleen als ze samen opgegroeid zijn. Een ander, niet onbelangrijk, aspect is de waarden van de activiteit. Met meerdere dieren in een leefomgeving is dit lastiger toe te passen, m.n. omdat ze in de nachtelijke uren veel tijd doorbrengen in het loopwiel en ze kunnen er niet tegelijkertijd in.

4-Hoe wordt er tijdens de longfunctiemeting rekening gehouden met de eventuele transmissie van het virus?
Tijdens de longfunctiemetingen worden hamsters inderdaad voor korte tijd naar een andere omgeving, de meet chamber, verplaatst. Normaliter worden alle hamsters met dezelfde hoeveelheid SARS-CoV-2 geïnfecteerd, en dit is een grote hoeveelheid virus. Deze infectie bepaalt of dieren ziek worden of niet. Een besmette hamster zal infectieus virus uitscheiden in de omgeving (zowel in zijn eigen kooi als ook in de meet chamber).

Echter, vergeleken met de initiële besmetting (door het virus in de neus te pipetteren), zal zo’n additionele blootstelling weinig invloed hebben op de hele infectieproces. De situatie is anders als er niet-geïnfecteerde hamsters in dezelfde meet chambers zullen worden gemeten. Omdat hamsters zeer gevoelig zijn voor SARS-CoV-2, is de kans op virus overdracht door besmette omgeving zeker aanwezig.

5-Zijn de lange afstanden die de dieren lopen, ‘natuurlijk’ of neigt dit naar stereotiep gedrag?
Volgens de literatuur is dit natuurlijk gedrag en staan de Syrische hamsters daarom bekend. Zou het stereotiep gedrag zijn, verwachten wij dat ze dit ook overdag laten zien. En dat is niet het geval.  

6-Doen jullie de metingen overdag of ’s nachts en heeft dat invloed op de resultaten?
De metingen met de Whole Body Plethysmograph doen wij overdag. Het activiteitswiel is de gehele dag beschikbaar maar daarin zijn de dieren hoofdzakelijk ’s nachts actief.

7-Is buishantering zoals nu voor muizen gepromoot wordt ook iets wat voor de hamster kan werken?
Dat is goed mogelijk. Echter omdat het meer tijd in beslag neemt en wij onze werkzaamheden ook in volledige bepakking moeten uitvoeren is gekozen voor de ‘traditionele wijze’, welke overigens prima werkt en waar de dieren aan wennen.

8-Zou er een alternatief te bedenken zijn voor de orbitapunctie of is dit uiteindelijk de beste manier? Is de wangprik, pootvene of staartsnede geen optie, deze kunnen uitgevoerd worden zonder anesthesie. Bij muizen wordt er ook geen orbitapunctie meer uitgevoerd.
Wij hebben meerdere andere alternatieven uitgeprobeerd zoals bv. de vena saphena en de vena cephalica en zelfs via de angulus venosus en vena jugularis. Maar de retro-orbitale punctie is voor ons de meest effectieve, zowel qua opbrengst en tijd. En qua ongerief zien wij geen nadelige effecten. Belangrijk is te benoemen dat wij het aantal bemonsteringen minimaal houden.

De staartsnede hebben wij niet geprobeerd en de wangprik doen wij bij muizen wel maar hebben wij bij hamsters niet uitgeprobeerd omdat daar de ervaring is dat de dieren er wat hinder van ondervinden. 

9-Waarom is er gekozen voor dieren met een leeftijd van 2 maanden? Is er een verschil in ziekteverschijnselen tussen jonge en oude dieren?
Ja, in het algemeen zijn oudere hamsters wat gevoeliger dan jonge dieren voor SARS-CoV-2 infectie. Echter, het verschil is niet enorm. Omdat jonge dieren duidelijk vatbaar zijn voor de infectie, is het voor onze doeleinden niet nodig om oudere proefdieren te gebruiken. De leeftijd van 2 maanden is ruim na het spenen van de dieren.

10-Waarom worden er geen neus-swabs afgenomen?
Omdat de neusopening daarvoor te klein is en het brengt met zich mee dat deze handeling erg gevoelig is waardoor het dier veel weerstand zal leveren.

11-Hoe komen jullie aan het sars-cov-2 virus?
Er zijn veel verschillende mogelijkheden aan het SARS-CoV-2 virus te komen. Sommige varianten hebben wij zelf geïsoleerd van besmette mensen, andere hebben wij van andere onderzoeksinstituten of internationale databases zoals EVAg (European Virus Archive) of BEI Resources kunnen krijgen.

12-Waarmee zijn de hamsters gevaccineerd?
Dit is een vaccin dat nog niet is toegelaten, dus nog niet beschikbaar is voor de mens.

13-Zijn er stress of andere ongerief-gerelateerde verschijnselen te zien na de verschillende metingen? Kunnen jullie daar dan nog wat aan doen?
Het is inderdaad te zien dat hamsters last hebben van de anesthesie. Zij vallen lichtjes af, en laten minder activiteit zien (~1 dag). Daarom zijn wij op zoek naar een betere anesthesie methode, die deze situatie kan voorkomen.

14-Hoe worden hamsters geëuthanaseerd?
De hamsters worden met een overdosis medetomidine en ketamine onder diepe anesthesie gebracht en vervolgens verbloed.

15-Hoe is de spreiding tussen de dieren in het infectieverloop?
Meestal is er wat variatie te zien tussen dieren, met name de klinische parameters (lichaamsgewicht en activiteit) kunnen soms afwijken. Daarom gebruiken wij meerdere dieren in elke experimentele groep. Omdat de variabele waardes degene zijn die dagelijks gemeten worden van meerdere dieren uit dezelfde groep, is een enkele afwijkende meting van weinig invloed op de statistiek en conclusies. Andere parameters zijn minder variabel, zoals bijvoorbeeld de beoordeling van de longen op dag 4 na infectie.

16-Waarom beoordeel je de longen als ze niet opgeblazen zijn?
De longen worden twee keer beoordeelt: De eerste keer word de long beoordeelt direct na het verwijderen uit het lichaam. Dit is een beoordeling van de buitenkant en met het blote oog. De tweede beoordeling word gedaan van formaline-gefixeerd en paraffine-embedded long materiaal, welk in coupes is gesneden en gekleurd zodat het onder de microscoop beoordeelt kan worden. Om de longen goed te fixeren in formaline, worden zij inderdaad met formaline opgeblazen.

17-Zien jullie ook hamsters met long covid?
Long Covid is voornamelijk een beschrijving van vermoeidheid, sneller buiten adem zijn en verschillende soorten van pijn (spierpijn, hoofdpijn, pijn in de borst, …). Dit soort verschijnselen zijn moeilijk te meten bij dieren. Het verliezen van smaak en geur is ook vaak genoemd bij ‘long covid’. Dit is wél getest bij hamsters, en de smaak/geur herstelt meestal binnen 2 weken na infectie (bijvoorbeeld: https://www.science.org/doi/10.1126/scitranslmed.abf8396).

18-Nemen jullie ook BAL (longspoeling) af om te kijken naar ontstekingen en de aard van de infectie?
Dat is mogelijk en hebben wij ook gedaan. Echter, dit kan alleen een keer, na euthanasie van het dier.

19-Waarom wordt er bij de dissectie alleen naar longen gekeken en niet naar de andere organen (zoals bijv. het hart)?
In het begin van de SARS-CoV-2 pandemie hebben wij alle orgaansystemen verzameld en beoordeelt. Echter, er was geen aanwijzing van veranderingen van andere orgaansystemen te zien. Na een aantal experimenten hebben wij besloten om deze monsters niet meer te verzamelen en te beoordelen, omdat er geen veranderingen te zien zijn.

Soms kan een behandeling het nodig maken om aanvullende organen te onderzoeken, zoals bijvoorbeeld de lever of de nier.

20-Is er door de moeilijke ademhaling ook hersenschade gezien bij de hamsters?
Wij hebben geen aanwijzingen voor hersenschade gezien in onze experimenten.

21-Wat hopen jullie nog te ontdekken wat nog niet bekend is? Waarom ontwikkelen jullie nog een ander vaccin?
Er is nog steeds veel onbekend. Bijvoorbeeld, hoe lang beschermen antistoffen tegen een infectie, hoe zit het met de T cell immuniteit, hoe verspreiden zich de verschillende varianten, welke mutaties zijn belangrijk voor een hoger of lager ziekmakend potentieel, hoe veranderd het virus, welke vaccins geven wanneer een goede bescherming, hoe lang zijn dieren besmettelijk, ... Aanvullende vaccins zijn nodig omdat de vaccinatiegraad op sommige plekken in de wereld nog steeds laag is, en omdat een breed repertoire van vaccins de wereld minder afhankelijk maken van enkele weinige leveranciers, en verschillende vaccins verschillende voor- en nadelen hebben.

22-Het Sars-covo2 virus heeft effect op het RAAS-systeem (virus bindt aan ACE2) Wordt daar ook onderzoek naar gedaan in de longen, nieren, bijnieren en lever?
Er zijn een paar publicaties beschikbaar betreffende het effect van SARS-CoV-2 infectie op het RAAS systeem in mensen. Voor zover mij bekend, is er maar weinig onderzoek gedaan in hamsters naar de samenhang tussen SARS-CoV-2 infectie en het RAAS systeem. Tijdens pathologisch onderzoek zijn in deze organen geen afwijkingen te zien, wat niet uitsluit dat er functionele veranderingen kunnen zijn in het lichaam.

23-Kun je bij hamsters geen gebruik maken van gasanesthesie? Dan kun je werken met bijv. isofluraan (wellicht voordelen voor onderzoeker en hamster)
Dit hebben wij in het begin geprobeerd maar waren wij niet goed genoeg op ingericht. Dit is iets wat wel de aandacht heeft en wat mogelijk in de nabije toekomst uitgezocht en waarschijnlijk geïmplementeerd gaat worden.

24-Als er gesproken wordt over de gevaccineerde groep hamsters na infectie, hebben we het dan over alle hamsters of alleen de hamsters die ziek zijn geworden?
In het experiment en de resultaten wordt er gesproken/geschreven over een controle groep en een gevaccineerde groep. Dan betreft het alle dieren die in die desbetreffende groep zitten na infectie.

25-Hoe groot is de controlegroep en experimentele groep? Er is veel variatie binnen de groepen, zijn de verschillen tussen de groepen significant?
Er zijn even veel dieren in de controlegroep en in de experimentele groep. De verschillen zijn vaak significant, afhankelijk van de gekozen vergelijkingen. Bijvoorbeeld, het lichaamsgewicht gedurende de hele infectieperiode is significant tussen de twee groepen.

26- Twee weken na infectie lijken de ongevaccineerde hamsters steeds weer hersteld te zijn en gelijk aan de controlegroep. Zijn er ook dieren overleden net als bij mensen?
De sterfte is miniem. In het begin van de pandemie, met het ‘Wuhan-type’ virus, waren er ongeveer 2% van hamsters die een Humane Eind Punt hadden bereikt. Hoe meer het virus zich veranderd (varianten), hoe minder ziekmakend het lijkt, ook bij hamsters. Er is nauwelijks uitval.

27-Is er na de eerste besmetting nog een her-besmetting gedaan om te kijken welke antistoffen (besmetting of vaccinatie) effectiever zijn?
Ja, dat is gedaan, en zowél de herstelde als de gevaccineerde hamsters zijn goed beschermt geweest tegen SARS-CoV-2. Een duidelijk verschil tussen de groepen was niet te meten.

28-Heeft covid-19 vergelijkbare effecten op het lichaam om het diermodel voor de mens zo effectief te krijgen?
COVID-19 bij mensen is vaak een infectie van de luchtwegen. Dit is bij hamsters ook het geval. Echter, in de mens lijkt COVID-19 ook andere verschijnselen te kunnen veroorzaken. Dit is tot nu toe niet aangetoond voor hamsters.

29-Is de afweervermindering bij ouderen ook bij de hamsters getest?
Oudere hamsters lijken daadwerkelijk wat gevoeliger te zijn voor infectie met SARS-CoV-2. Echter, of dit in samenhang staat met een verminderde afweer, en minder goed aanpassingsvermogen van het lichaam of met andere verouderingsprocessen is niet verder onderzocht.

30-Is er verschil te zien in infectie en ziekteverloop tussen mannelijke en vrouwelijke hamsters? Heeft overgewicht bij hamsters ook invloed op het herstel van de hamsters?
Er zijn experimenten gedaan waarin het effect van het voer op het ziekteverloop in hamsters is onderzocht. En inderdaad, een ongezond dieet lijkt een ernstiger ziekteverloop te veroorzaken. Wat betreft het verschil tussen mannetjes en vrouwtjes zijn er verschillende gegevens te vinden in de literatuur. In ons onderzoek hebben wij geen noemenswaardige verschillen kunnen constateren tussen de geslachten.

Word lid van DALAS

  • Je ontvangt Biotechniek zes keer per jaar
  • Je krijgt korting bij inschrijving voor de Biotechnische Dagen
  • Mag je deelnemen aan Themadagen
  • Het DALAS-lidmaatschap is 25 euro per jaar
  • Combineer je lidmaatschap met het Engelstalige tijdschrift Laboratory Animals
  • Toegang tot het besloten gedeelte van de website
Word lid